Tôi đọc ba cuốn sách
Thêm lần nữa, tôi lại đọc sách kha khá, chẳng hạn ba cuốn sách trong đó cuốn đầu tiên khiến tôi thấy mình có thể tuyên bố nó là cuốn thú vị nhất và độc đáo nhất trong số ba cuốn ấy. Tôi đã ăn tươi nuốt sống cuốn này, như người ta vẫn hay nói, đến mức không kịp thở lấy hơi.
Về những gì liên quan đến cuốn thứ hai, nó có một lời tựa trong đó kích thước uy nghi của tác phẩm được chỉ ra. Tôi thấy lời chỉ dẫn hoàn toàn đúng đắn, vì đọc cuốn sách thì tôi khám phá được một trong những tác phẩm văn chương gây nhiều hào hứng nhất. Ý kiến của tôi, hay cứ cho là cảm giác của tôi làm tôi nghĩ rằng một kiệt tác không nhất thiết cần phải “thú vị” theo cách người ta vẫn gọi. Một củ cải cũng có thể thú vị; dẫu thế nào thì cũng ở trong chừng mực điều có thể. Đối với tôi một cuốn sách là kiệt tác chừng nào nó chứa đựng chủ yếu cái đặc tính cưỡng lại đà tiến của mốt, của thời gian, tức là từ đó nó bước ra trong tư cách người chiến thắng nhờ sự tuyệt diệu trong nội dung của nó, trong tinh thần của nó. Trước hết một kiệt tác gợi lên cảm xúc, cùng lúc, thứ hai, không giây phút nào nó gây ra cho quá trình thưởng thức dẫu chỉ chút ít khó khăn ở sự chú tâm. Lẽ dĩ nhiên, ta có thể đưa ra những định nghĩa khác nữa về sự thuần thành. Một cuốn sách như thế chứa đựng một điều gì đó giống như khả năng thôi miên; nó từng mê hoặc những người có tập quán cư xử, suy nghĩ khác với chúng ta, và ngày nay, nó lại mê hoặc đến chúng ta, những người đang sống, những người hiện đại.
Để chuyển sang cuốn sách thứ ba, cuốn khiến tôi quan tâm lâu dài nhất xét trong bài viết này, tôi nghĩ trước hết quan trọng là phải nhấn mạnh, hoặc chỉ đơn giản là nêu nhận xét rằng nó đã để lại cho tôi một ấn tượng tuyệt vời, nhưng tôi cũng thấy là phải thú nhận ngay lập tức rằng sự hoàn hảo của tác phẩm này đã thiếu điều làm tôi ngủ gật, ngáp, nó đã làm tôi thấy rất oải. Như bạn cũng thấy đấy, ở đây tôi đang nói một cách hết sức tự do, thẳng thắn.
Cuốn sách thứ ba này là một tiểu thuyết và cuốn tiểu thuyết này không có một nội dung đặc biệt thú vị. Dẫu vậy cái nội dung này hẳn có thể gây nhiều say mê cho một ai đó khác. Nội dung những cuốn sách là một vấn đề liên quan đến gu. Ta phản ứng trước nó theo đường lối cá nhân nhất mực. Tức là, nội dung, diễn tiến của cuốn sách này khiến tôi thấy hơi chán, bởi vì nó kể về một người nhạy cảm cực điểm, rất xuất sắc, người ấy lại không ngừng, theo lối nào đó là một cách cẩn thận, bồi đắp cho lòng ghen của mình. Rất rõ là người ấy thuộc về các tầng lớp thanh nhã nhất. Khi tác giả khiến tôi hiểu điều đó, theo một cách thức đặc biệt không thể bàn cãi, tôi xin chúc mừng ông ấy, và cả chúc mừng tôi nữa, một cách đầy chủ ý.
Cuốn sách đầu tiên, như tôi đã nói, tôi đọc nó một mạch, tôi đã uống nó, nghiền nó, nhai nó, theo đúng nghĩa đen, vì nó hấp dẫn tôi quá. Về phần cuốn sách thứ hai, tức là kiệt tác, tôi được buông mình nghỉ ngơi trong đó như nằm lên võng, vì nó được viết giỏi quá, rất dễ hiểu, đầy sức khơi gợi, tôi thấy như thể nó được viết bằng một cái giọng thuyết phục một cách giản dị. Trong tôi, một cái gì đó ngân lên, hát lên, trong khi tôi đẫm mình vào cuốn sách về cuộc đời ấy, nó miêu tả toàn bộ bản tính con người. Có những cuốn sách, hết sức cụ thể, bởi vì dường như chúng được tựu thành bằng lối chơi đùa, nên ta có thể nếm náp chúng, “làm chủ” chúng như là trong lúc chơi, không bao giờ đánh mất đi giá trị của chúng, và có lẽ tôi đã thông qua nhận xét trên đây mà phát biểu điều gì là đặc trưng ở kiệt tác.
Cuốn sách thứ ba, tôi mất nhiều thời gian hơn để đọc, có thể nói rằng việc đọc nó đòi hỏi nhiều cần cù hơn, và sau khi đã đọc xong, tôi đã không thể tự ngăn bản thân vinh danh chính mình, một sự vinh danh đầy xứng đáng, cho ý kiến của tôi, về công việc đọc này. Về phần mình tôi thấy thật đẹp khi đã vượt qua được một khối lượng lớn những hẹp hòi lòng dạ. Tôi đã chứng tỏ một sự kiên nhẫn to lớn và vậy nên tôi có quyền tự chúc mừng mình. “Con người cao quý” có một cô con gái. Lúc nào mà con người ấy vẫn còn được người tình sủng ái, thì cô chẳng mấy để ý đến cô con gái kia. Chỉ vào lúc đã có thể đem cô so sánh với con gái thì cô mới bắt đầu nhận ra sự hiện diện của con mình, và lẽ dĩ nhiên, cô khởi sự trận chiến ác liệt nhất, và trận chiến này, trong cuốn sách thứ ba, được miêu tả vô cùng tỉ mỉ. Để tránh bị hiểu nhầm, tôi xin tuyên bố rằng cuốn sách này, trong đó một phụ nữ xuất chúng thường xuyên hỏi bạn mình: “Anh bị làm sao thế?” đối với tôi là thượng thặng, được viết rất giỏi, rất hay. Đoạn kết của cuốn sách, gần như có thể đoán được từ trước, thật bi kịch, thật trầm trọng, khi mà cô con gái, được sủng ái hơn mẹ mình, chính thức lấy chồng, với ở giữa họ cái người tự cho phép mình so sánh hai mẹ con với nhau. Khi mà anh ta thích người trẻ tuổi hơn người đã già, ở bản thân anh ta xuất hiện một điều gì đó hạ thấp giá trị của anh ta, xét trong tình hình chung của anh ta.
Ở những dòng trên đây, tôi thẳng thắn trình bày bằng cách nào một cuốn sách đầy thu hút đã không để cho tôi được ngơi nghỉ trước khi đọc xong, nguyên do là tại cái chủ nghĩa lãng mạn đặc biệt ở trong đó, thứ mà tự bản thân nó có thể là một điều dễ dãi, nhưng dẫu sao nó cũng đã để lại trong tôi một dấu ấn sâu đậm.
Sau đó tôi đã nói về chuyện một kiệt tác chẳng bao giờ tàn úa, và về sự bí ẩn gắn liền với sự kiên trì nở hoa của nó.
Thứ ba, tôi đã cố gắng tìm một cuốn sách hiện thực chủ nghĩa nhiều hương vị nhờ vào chủ nghĩa hiện thực được thể hiện hết sức đáng nói của nó, và giờ đây, tôi muốn nghĩ mình đủ thần hứng để khiến người ta biết rằng chính những gì đòi hỏi ở ta một sự cố gắng mới có sức làm dịu chúng ta nhiều nhất, nó đóng góp nhiều nhất cho việc chúng ta được hòa giải với chính chúng ta.
Tôi tin sẽ là tốt nếu lúc này tôi khuyến nghị một cuốn sách mà tôi đã phải chật vật mới đọc được, trong khi đọc nó tôi thấy hụt cả hơi, theo một cách nào đó. Một cuốn sách không nhiều tính chất giải trí cho lắm, có lẽ nó đã, qua sự chính xác của nó, tức là qua tinh thần thời đại của nó, tạo cho tôi lạc thú lâu dài nhất, và nếu được phép, tôi xin nói thêm một điều nữa, tôi sẽ kêu gọi độc giả nên có lòng khoan dung nhất định đối với những gì họ đọc, và tôi khuyến khích họ… nên học đọc sách.
15/10/1926
[từ bản tiếng Pháp của Marion Graf]
Nhà văn
Nhà văn viết về những gì anh ta cảm thấy, nghe thấy, nhìn thấy, hoặc những gì nảy ra trong tâm trí anh ta. Thường thì anh ta vấp phải cả một mớ suy nghĩ nghèo nàn chẳng dùng được để làm gì, điều này thường làm anh ta thấy tuyệt vọng. Từ một phía khác, đôi khi trong đầu anh ta lại có cả loạt thứ hữu dụng, nhưng anh ta lại hay để hoang những tài sản riêng ấy suốt nhiều năm, hoặc bởi vì anh ta không khám phá được chúng, hoặc cũng bởi vì quanh anh ta không có con người tận tụy nào khiến anh ta chú tâm, theo một cách thức vô vị lợi, đến những của báu bị che giấu đó.
Một ngày, các nhà báo đáng kính có thể nảy ra ý nghĩ mời một nhà văn nào đó gửi cho họ, dăm bữa nửa tháng, một mảnh nhỏ từ nghệ thuật của anh ta. Trong hoàn cảnh ấy, nhà văn thấy lòng mình rộn ràng, vả lại anh ta hoàn toàn có lý do để thể hiện niềm vui sướng, thế là ngay lập tức anh ta xăng xái đáp ứng, cẩn thận hết mức, những đề nghị tới gõ cửa nhà anh ta. Để làm thế, trước tiên, anh ta vò đầu bứt tai và giật tóc, nói chung tóc thì anh ta sở hữu cả một ngọn đồi rậm rạp cây cối, ngón tay trỏ cọ mũi, có lẽ cũng gãi ngứa một chút nữa, cắn môi, tạo ra một biểu hiện đầy năng lượng nhưng cùng lúc lại có vẻ lạnh lùng và uể oải, chùi sạch ngòi bút, ngồi thật ngay ngớm xuống ghế, trước cái bàn cũ rích, thở dài một cái, và bắt đầu viết.
Cuộc đời một nhà văn trung thực luôn luôn bao gồm hai phần, một mặt bóng tối và một mặt ánh sáng, hai địa điểm, một chỗ để ngồi và một chỗ để đứng, hai hạng ghế, ghế hạng nhất, nhưng cũng có cả chỗ hạng tư buồn thảm nữa. Nghề nhà văn, có vẻ vui nhộn và thanh nhã, có thể rất nặng nhọc, đôi khi rất buồn chán, và thậm chí thường xuyên gồm rất nhiều hiểm nguy. Cái đói và cái lạnh, sự khát và sự khốn cùng, ẩm ướt và khô hạn là, trong cuộc tồn tại phong phú về tương phản của một “người hùng ngòi bút”, các hiện tượng mà mọi thời kỳ lịch sử hay văn hóa đều từng biết đến, và hẳn là sẽ vẫn như vậy trong tương lai. Nhưng cũng hoàn toàn chính xác rằng một số nhà văn đã kiếm được gia tài lớn, cho xây ở những khung cảnh gần mặt nước những biệt thự xa xỉ ngang cỡ các lâu đài, và ở đó họ sống cho tới cuối đời trong một tâm trạng tốt đẹp thường hằng. Mà những người ấy hẳn là xứng đáng được như vậy, theo một cách thức trung thực.
Nhà văn xứng đáng với danh từ này là một kẻ rình mò, một thợ săn, một người đánh bẫy, một người tìm kiếm và một người phát hiện, tức là một dạng Natty Bumppo [nhân vật của James Fenimore Cooper], lúc nào cũng rình rập. Anh ta rình các sự kiện, truy đuổi những điều kỳ quặc của cõi đời, lần theo thứ ngoạn mục và cái đúng, dỏng tai lên mỗi khi nghĩ mình đang nghe thấy một tiếng động cho thấy đang tiến lại gần, không phải lũ ngựa của người Anh điêng phi nước đại, mà là những cảm giác mới. Lúc nào anh ta cũng đề phòng, lúc nào cũng sẵn sàng trước một cuộc tấn công bất ngờ. Nếu có một người đẹp tiến lại gần, trong trắng, giản dị, có thể ăn vận như một cô thôn nữ, nhà văn sẽ phi ra khỏi chỗ nấp, lao bổ vào người phụ nữ đơn độc đang đi dạo và đâm thẳng ngòi bút sắc nhất của mình, thấm đẫm thuốc độc khủng khiếp của khiếu quan sát, vào giữa ngực.
Nhưng thường thì, anh ta cũng hiểu sự đê tiện và cái kinh hoàng và không sợ, trong lúc viết và miêu tả chúng, xâm phạm sự trong trắng trẻ thơ, cái mà, ngày nay, hơn bao giờ hết, ta biết rồi, khiến anh ta xứng đáng rũ xương trong tù. Vào một thời điểm nào đó và theo một cái cớ nào đó, anh ta đã nhúng cái mũi tọc mạch của mình vào đủ mọi thứ, và anh ta không ngừng lục lọi. Ở đây, chính ở đây, người ta thường nghĩ, là chốn trú ngụ của công việc cao quý nhất ở một nhà văn khéo léo và đầy ý thức. Anh ta thường trực giữ cho hai lỗ mũi mình mở thật rộng, anh ta ngửi, hít, sục, dò hướng gió, và anh ta cho nghĩa vụ của mình là phải phát triển mức độ thính mũi của mình lên tới sự hoàn hảo cao vời nhất.
Một nhà văn không biết mọi thứ, chỉ các vị thần mới biết mọi thứ, điều này ai cũng rõ, nhưng anh ta biết một ít về mọi thứ, và anh ta gây sức ép lên mọi vật đến nỗi trước chúng ngay Đức Hoàng thượng cũng muốn nhắm tịt mắt lại để khỏi phải nhìn. Anh ta sinh ra với những biển chỉ đường có sẵn trong óc, và chúng luôn luôn chỉ hướng mà tâm trí anh ta phải theo nếu muốn thấy được những gì anh ta đã có dự cảm và cả những gì gần như là không thể nắm bắt. Anh ta quan tâm đến mọi thứ gì đáng được biết hoặc được thấy ở hạ giới này, và lúc nào anh ta cũng đinh ninh rằng cái đó sẽ đem lại cho anh ta một điều gì đó, cho anh ta cũng như cho người khác. Nếu anh ta cảm thấy trong nội tâm có gì phong phú, dẫu cho chỉ là nhỏ tí xíu, anh ta liền nghĩ buộc lòng mình phải viết ra trên giấy phụ phẩm này, phần thặng dư này, và ngay lập tức; anh ta sẽ chẳng đợi ba tiếng đồng hồ để làm việc ấy. Tôi thấy ở anh ta điều này thật đẹp. Qua đó anh ta chứng tỏ mình là một người bị thu hút một cách thành thực bởi cái thiện, và coi là thật thiếu công bằng nếu tích tụ các kinh nghiệm mà không tái tạo cho tới mảnh nhỏ nhất cho những con người đang hít thở xung quanh anh ta. Ở điểm này, anh ta là đối nghịch của một kẻ hà tiện tham lam.
Ai, trong thế kỷ bị ám bởi khoái lạc và sự nghiệp của chúng ta, ai có thể cảm thấy mình là người phục vụ cho nhân loại, người bạn tốt của những người cùng khổ, nếu chẳng phải nhà văn? Anh ta có những lý do tốt đẹp cho điều này bởi vì anh ta đoán định được rằng nếu anh ta làm các công việc chỉ để làm lợi cho bản thân anh ta, anh ta sẽ gây tổn hại cho khoái cảm mà công việc sống động của anh ta có thể mang lại. Vây quanh con người anh ta là một sự bí ẩn khó xác định, nó buộc anh ta phải quên bản thân mình đi. Anh ta hy sinh, bởi cuộc đời dành cho anh ta cái gì đây? Người khác thì cười cợt dữ dội đến mức mắt họ ánh lên những giọt lệ sáng tươi đẹp đẽ, còn anh ta thì ẩn trong một quãng nhờ tối khiêm nhường, thấm đẫm cái nghĩa vụ cứ thì thầm mãi với anh ta: Hãy nghiên cứu sự vui vẻ kia đi, hãy ghi nhớ thật sâu sắc các sắc thái của niềm vui ấy, để có thể, chừng nào về tới nhà, dùng từ ngữ mà miêu tả chúng, vẽ lại chúng!
Trong cuộc đời, nhà văn tương ứng với cái mà người ta gọi là một kẻ lố bịch, dẫu thế nào thì anh ta cũng luôn luôn là một cái bóng, luôn luôn tách biệt, trong khi những người khác có thể tận hưởng khoái cảm không thể diễn tả là đang ở trung tâm, anh ta có đóng một vai trò nào đó thì cũng chỉ là vào lúc đang cầm trên tay cây bút nhanh lẹ, nghĩa là theo cách thức hết sức kín đáo. Thế nên đó gần như là trường học, nó, để đổi lại mọi kiểu thiếu thốn và cự tuyệt đầy nhục mạ, dạy cho anh ta sự khiêm nhường. Ta hãy lấy ví dụ mối quan hệ của anh ta với phụ nữ - ở đây, nhà văn làm việc nghiêm túc và đắm chìm vào lý tưởng mà anh ta phụng sự thấy mình buộc phải thận trọng, đến mức độ thường là hết sức đáng tủi hổ đối với danh tiếng là con người và là đàn ông của anh ta.
Lúc này, tôi bắt đầu lờ mờ thấy tại sao người ta lại chẳng ngại ngần coi một nhà văn là “người hùng ngòi bút”; cách gọi tên này thì vớ vẩn, nhưng lại đúng. Anh ta có thể cảm thấy mọi thứ trong các giác quan của mình, đây, anh ta đang là người đẩy xe, là chủ quán trọ, kiếm sĩ, ca sĩ, thợ giày, bà lớn, ăn mày, tướng, thợ học việc nhà băng, nữ vũ công, bà mẹ, đứa trẻ, ông bố, ma cà bông, sinh thể, nữ tình nhân. Anh ta là ánh trăng và là tiếng tí tách của vòi nước, là mưa, cái nóng trên phố, bãi biển, thuyền buồm. Anh ta là kẻ đói và là người no, kẻ khoe khoang và người rao giảng, gió và tiền. Anh ta ngã xuống mặt quầy cùng đồng tiền vàng vào thời điểm anh ta viết: thế là bà (một nữ bá tước Ba Lan) thanh toán tiền. Anh ta là vệt hồng trên má người phụ nữ nhận ra mình đang yêu, anh ta là niềm căm hận của một kẻ hận đời đáng căm ghét, nói ngắn gọn, anh ta là mọi thứ và phải là mọi thứ. Cho anh ta, chỉ có độc một tôn giáo, một cảm giác, một thế giới quan: luồn vào trong thế giới quan, cảm giác, tôn giáo của người khác, của tất cả mọi người nếu có thể, với một sự chú tâm đầy tình yêu. Điều đó chiếm lĩnh anh ta mỗi khi anh ta viết từ đầu tiên, và ngay khi anh ta tạo ra câu đầu tiên, anh ta không còn tự nhận ra mình nữa. Tôi nghĩ rằng tất tật những điều đó có thể giới thiệu…
(từ bản tiếng Pháp của Marion Graf)
